Een rit van een tweetal uurtjes bracht ons in Tirana, waar we, vooraleer we incheckten in het hotel, Bunk’Art 1 bezochten, het voormalige bunkercomplex van dictator Enver Hoxha.
Verscholen onder de rotsachtige Dajti-berg aan de rand van Tirana ligt een van de meest bizarre, indrukwekkende en grimmige monumenten uit de Koude Oorlog in Europa. Dit kolossale ondergrondse complex werd in de jaren zeventig in het diepste geheim gebouwd door de paranoïde Albanese dictator Enver Hoxha. Hoxha was zo geobsedeerd door de angst voor een nucleaire of chemische aanval door de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie of zijn buurlanden, dat hij het hele land liet volbouwen met meer dan 173.000 betonbunkers. Bunk’Art 1, destijds aangeduid onder de codenaam Objekti 0774, was de absolute kroon op dit bunkerprogramma: een atoomvrije ondergrondse vesting van vijf verdiepingen en meer dan honderd ruimtes, ontworpen om de politieke elite, het legercommando en de dictator zelf op te vangen in het geval van een Derde Wereldoorlog. Na de val van het communisme bleef het gigantische doolhof tientallen jaren hermetisch afgesloten en vergeten, totdat het in 2014 door een Italiaans-Albanese culturele organisatie werd omgedoopt tot een museum en kunstruimte.
Diep in het complex bevindt zich een complete, ondergrondse theater- en zaalruimte met een uitstekende akoestiek, waar Hoxha en de communistische partijtop geacht werden het parlement toe te spreken tijdens een atoomoorlog. De luxueuze privévertrekken van Hoxha en zijn premier Mehmet Shehu zijn nog volledig in authentieke jaren zeventig-stijl ingericht, inclusief originele rode telefoons, zware houten meubels, luchtreinigingsinstallaties en zelfs een met rood fluweel bekleed bed.
Volgens de lokale overlevering liet Hoxha de hoofdingenieur van het complex na de bouw in de bunker plaatsnemen, waarna er zware artillerie op werd afgevuurd om de sterkte te testen. De ingenieur overleefde het ongedeerd, waarna de massaproductie van bunkers pas echt begon.
Om Albanië beter te begrijpen is het misschien handig om hun meest beruchte inwoner voor te stellen. Enver Hoxha werd op 16 oktober 1908 geboren in de Albanese bergstad Gjirokastër. Hij groeide op in een welgesteld gezin en genoot een Franstalige opleiding, wat hem in de jaren dertig een studiebeurs opleverde voor de Universiteit van Montpellier in Frankrijk. Tijdens zijn verblijf in Parijs en Brussel kwam hij intensief in aanraking met de Marxistische filosofie en raakte hij betrokken bij Franse communistische netwerken. Toen Italië in 1939 Albanië binnenviel, keerde Hoxha terug naar zijn vaderland. Hij speelde in 1941 een doorslaggevende rol bij de oprichting van de Communistische Partij van Albanië en klom op tot leider van het communistische partizanenverzet dat de Italiaanse en Duitse bezetters bevocht.
Met het terugtrekken van de Duitse troepen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog grepen de communisten onder leiding van Hoxha in 1944 de macht. Twee jaar later werd de Volksrepubliek Albanië uitgeroepen, waarmee een meer dan veertig jaar durend autoritair bewind begon. Hoxha ontpopte zich als een volger van Jozef Stalin. Zijn onverzoenlijke ideologische koers leidde tot een opeenvolging van diplomatieke breuken met zijn internationale bondgenoten: eerst met het Joegoslavië van Tito in 1948, vervolgens met de Sovjet-Unie in 1961 na de de-stalinisatie door Chroesjtsjov, en ten slotte met China in 1978 toen dat land toenadering zocht tot de Verenigde Staten. Vanaf dat moment was Albanië vrijwel volledig geïsoleerd van de buitenwereld.
Binnenlandse controle en terreur stonden centraal tijdens het bewind van Hoxha. Via de beruchte geheime dienst, de Sigurimi, hield hij de bevolking in een permanente staat van angst en paranoia. Tienduizenden intellectuelen, religieuzen en vermeende politieke tegenstanders verdwenen in strafkampen of werden geëxecuteerd. Zelfs zijn nauwste medestanders waren niet veilig; zo kwam zijn jarenlange premier Mehmet Shehu in 1981 onder mysterieuze omstandigheden om het leven. Ondanks de invoering van een rigide geplande economie die op termijn leidde tot extreme armoede en lege winkels, realiseerde het regime wel de volledige elektrificatie van het platteland en een sterke stijging van de alfabetiseringsgraad en de gezondheidszorg.
De periode onder Hoxha werd gekenmerkt door een reeks unieke en vergaande maatregelen. Zo verklaarde hij Albanië in 1967 tot de eerste officieel atheïstische staat ter wereld, waarbij gebedshuizen werden gesloopt of omgebouwd tot sporthallen en bioscopen. Uit een obsessieve angst voor een buitenlandse invasie liet hij het land bedekken met honderdduizenden betonnen bunkers, van bergtoppen tot strandboulevards. Om westerse invloeden te weren, werd particulier autobezit volledig verboden en verplaatsten burgers zich voornamelijk te voet, per fiets of per ezel, terwijl alleen de partijelite zich in geïmporteerde voertuigen mocht verplaatsen.
Na het overlijden van Hoxha op 11 april 1985 liet hij een verarmd, getraumatiseerd en volledig geïsoleerd land achter. Zijn dochter ontwierp een gigantisch piramidevormig mausoleum in het centrum van Tirana ter ere van hem, een bouwwerk dat later onder meer transformeerde tot discotheek en culturele hub. De maatschappelijke sporen van zijn regime bleven nog lang voelbaar in de chaotische overgang naar de democratie in de jaren negentig en de daaropvolgende massale emigratiegolf. Tegenwoordig zijn de restanten van zijn dictatuur herbestemd tot historisch erfgoed; voormalige spionagecentra en ondergrondse bunkers zoals Bunk’Art trekken nu bezoekers van over de hele wereld.
Achter de strakke gevel van Enver Hoxha’s communistische heilstaat ging een wereld schuil die balanceerde tussen bizarre excentriciteit en een meedogenloos schrikbewind. Het dagelijks leven in Albanië werd gevormd door een dictator die niet alleen de geopolitiek van het land bepaalde, maar zich tot op het kleinste detail bemoeide met het persoonlijke leven van zijn burgers.
Aan de bevreemdende en bizarre kant van zijn regime stonden maatregelen die de bevolking afsneden van alles wat westers was. Toeristen die het land binnenkwamen, werden bij de grens opgewacht door een speciale kapper van het regime: mannen met lang haar of een baard moesten verplicht in de stoel plaatsnemen voor een “fatsoenlijk” communistisch kapsel, terwijl vrouwen met een te korte rok hun kleding moesten aanpassen. Ook op de radio was de controle bizar streng; westerse popmuziek zoals de Beatles was streng verboden, maar wie per ongeluk de Italiaanse of Griekse radio-ontvangst oppikte, riskeerde gevangenisstraf wegens “ideologische besmetting”. Een opvallend detail uit Hoxha’s persoonlijke leven was zijn doorgeslagen passie voor zijn eigen bibliotheek en Franse cultuur: terwijl hij de bevolking elk westers boek ontzegde, liet hij voor zichzelf duizenden Franse boeken en luxeartikelen uit Parijs smokkelen.
Tegenover deze eigenaardigheden stond echter een gruwelijke realiteit waarin angst en fysiek geweld de staat overeind hielden. Albanië veranderde in een gigantisch verklikkersnetwerk waarin geschat wordt dat één op de drie burgers op een zeker moment informant was. Familieleden werden tegen elkaar uitgespeeld, en de kleinste politieke misstap kon leiden tot het beruchte “bloedverwantschap-principe”. Hierbij werd niet alleen de beschuldigde opgepakt, maar werd de gehele familie gestraft: ouders, kinderen en neven verloren hun werk, werden verbannen naar afgelegen landbouwdorpen of verdwenen in gevangenissen zoals Spaç, een berucht strafkamp in de bergen waar gevangenen onder mensonterende omstandigheden dwangarbeid verrichten in koper- en pyrietmijnen.
De wreedheid van het regime werd wellicht het best geïllustreerd door de manier waarop de staat omging met de dood en de psyche van zijn burgers. Pogingen om het land te ontvluchten werden gezien als hoogverraad; wie de grens met Joegoslavië of Griekenland probeerde over te steken, werd neergeschoten door grenswachten, waarna het lijk regelmatig dagenlang aan de grens werd tentoongesteld als afschrikwekkend voorbeeld. Zelfs na de dood bleef Hoxha de controle houden: kerkhoven werden gecensureerd en religieuze opschriften op grafstenen werden weggebeiteld. Het regime eiste niet alleen totale gehoorzaamheid, maar trachtte letterlijk de gedachten, geloofsovertuigingen en het geheugen van een volk uit te wissen.
Na het inchecken in het hotel hadden we de tijd om de belangrijkste bezienswaardigheden van de stad te bekijken. Het eerste wat direct opviel was het grote aantal luxewagens dat de stad onveilig maakte: Mercedes, BMW, Audi, … Een groter verschil met het ‘arme’ Montenegro kon er niet zijn.
In het begin van de twintigste eeuw was Tirana nog een bescheiden Ottomaanse marktstad, en bevond zich op het huidige Skanderbegplein niet meer dan een traditionele bazaar en een verzameling kleine stenen huizen. Toen Tirana in 1920 tot hoofdstad van Albanië werd uitgeroepen, ontstond de behoefte aan een groots nationaal centrum.
Tijdens de jaren dertig, onder het bewind van Koning Zog I en later tijdens de Italiaanse bezetting, herontwierpen Italiaanse architecten de stad ingrijpend. Ze legden een brede boulevard aan en ontwierpen de kenmerkende pastelkleurige overheidsgebouwen aan de zuidkant van het plein.
Na de Tweede Wereldoorlog veranderde het communistische regime van Enver Hoxha het plein in een monumentaal platform voor staatspropaganda. Oude marktgebouwen en een kathedraal werden gesloopt om plaats te maken voor kolossale bouwwerken. Tientallen jaren lang domineerden reusachtige standbeelden van Jozef Stalin en Enver Hoxha het stadsbeeld. Na de val van het communisme in 1991 werden deze standbeelden door de bevolking omvergeworpen, wat het begin markeerde van een nieuw tijdperk.
In 2017 onderging het plein zijn meest spectaculaire transformatie tot een autovrij, groen wandelplein van ruim 40.000 vierkante meter. De vloer is bedekt met stenen tegels afkomstig uit alle Albanese regio’s en de Balkan, die subtiel worden besproeid met water uit lokale bronnen om de kleuren van het gesteente tot leven te brengen.
In het centrum van het plein staat het iconische ruiterstandbeeld van Skanderbeg, de nationale held die in de vijftiende eeuw de Albanese stammen verenigde tegen het Ottomaanse Rijk. Het elf meter hoge beeld werd in 1968 onthuld ter gelegenheid van de 500ste gedenkdag van zijn overlijden en gaf het plein definitief zijn huidige naam.
Vlak bij het Skanderbegplein in het hart van Tirana staat de Kathedraal van de Verrijzenis van Christus, een van de grootste en modernste orthodoxe kerkgebouwen van Europa. De geschiedenis van dit imposante bouwwerk is onlosmakelijk verbonden met de herrijzenis van het religieuze leven in Albanië na de val van het communisme. In 1967 verklaarde de communistische dictator Enver Hoxha Albanië namelijk tot de eerste officiële atheïstische staat ter wereld, waarna vrijwel alle kerken en moskeeën werden gesloten, vernield of omgebouwd tot sporthallen en magazijnen. De oorspronkelijke orthodoxe kathedraal van Tirana werd in die periode volledig gesloopt om plaats te maken voor het Hotel Tirana International. Pas na het herstel van de democratie aan het begin van de jaren negentig kreeg de Albanese Orthodoxe Kerk haar vrijheid terug. De bouw van een nieuwe, centrale kathedraal werd niet alleen een praktisch project om gelovigen een plek te bieden, maar gold als het ultieme symbool voor de geestelijke en culturele wedergeboorte van de hele gemeenschap.
Na een voorbereidingsperiode waarin grond werd toegewezen en ontwerpen werden uitgewerkt, begon de daadwerkelijke constructie in 2004 en werd het complex in juni 2012 feestelijk ingewijd. De centrale koepel torent meer dan dertig meter boven de grond uit en is aan de binnenzijde bedekt met een reusachtig, gouden mozaïek van Christus Pantokrator dat bestaat uit miljoenen kleine steentjes.
De vrijstaande klokkentoren van ruim 46 meter hoog symboliseert de vier evangelisten en bevat zestien speciaal gegoten klokken. Daarnaast is het gebouw meer dan een kerk alleen: het ondergrondse complex herbergt een amfitheater voor culturele evenementen, een bibliotheek, een museum en een conferentiecentrum. De inwijding van de kathedraal trok leiders van orthodoxe kerken uit de hele wereld en werd door de Albanese bevolking gevierd als een triomf van godsdienstvrijheid en architectonische vernieuwing.
In het hart van de wijk Blloku staat een sobere, drie verdiepingen tellende villa die een van de vreemdste hoofdstukken uit de Albanese geschiedenis herbergt: het voormalige woonhuis van communistisch dictator Enver Hoxha. De geschiedenis van deze woning is onlosmakelijk verbonden met de extreme isolatie waarin het land decennialang verkeerde. Tijdens de communistische dictatuur (1944–1985) was de gehele wijk Blloku een hermetisch afgesloten ‘verboden stad’, omheind met militaire controleposten, gewapende bewakers en hoge muren. Alleen de absolute partijtop en hun gezinnen mochten hier wonen, terwijl gewone Albanese burgers de wijk op straffe van gevangenisstraf of verbanning niet eens mochten betreden. De villa zelf werd oorspronkelijk gebouwd in de jaren dertig in een strakke, rationalistische Italiaanse architectuurstijl, maar werd na de machtsovername door de staat geconfisqueerd en in de jaren zeventig flink uitgebreid om ruimte te bieden aan Hoxha, zijn echtgenote Nexhmije en hun gezin.
Hoxha leefde hier in een bovenmatige luxe die haaks stond op de armoede van het Albanese volk, compleet met geïmporteerde westerse meubels, een uitgebreide privébibliotheek, een overdekt zwembad en een ondergrondse atoomschuilkelder die via geheime gangen rechtstreeks verbonden was met andere partijgebouwen in de wijk. Een ander bijzonder weetje is dat het interieur na de val van het regime en de dood van Hoxha’s weduwe vrijwel onaangetast is gebleven; de kamers met hun typische jaren-zeventig design, televisies uit het Westen en zware gordijnen vormen een intacte tijdscapsule. Na de democratisering veranderde Blloku van een bewaakte enclave in de populairste uitgaanswijk van de stad, vol trendy cafés en restaurants, waarbij de villa plotseling midden tussen de terrasjes kwam te staan. Hoewel het pand lange tijd gesloten bleef voor het grote publiek en slechts sporadisch werd gebruikt voor culturele exposities, staat de villa tot op de dag van vandaag overeind als een stilstaand, fascinerend monument voor een duistere periode uit de twintigste eeuw.
Vlak bij het parlement in het centrum van Tirana verrijst de Grote Moskee van Tirana het grootste islamitische gebedshuis van de hele Balkan. De geschiedenis van dit imposante bouwwerk is nauw verbonden met de drang van de Albanese moslimgemeenschap om na het communistische tijdperk hun religieuze ruimte te heroveren. Toen dictator Enver Hoxha het land in 1967 uitriep tot atheïstische staat werden, net als de kerken, de meeste moskeeën in het land verwoest of gesloten. Na de val van het communisme in 1991 bleek de historische Et’hem Bey-moskee aan het Skanderbegplein veel te klein voor de duizenden gelovigen. Hoewel de eerste steen voor een nieuwe moskee al in 1992 werd gelegd door de toenmalige president Sali Berisha, stagneerde de bouw ruim twintig jaar door politieke meningsverschillen en discussies over de locatie. Pas in 2015 begon de daadwerkelijke constructie van het huidige gebouw, mede dankzij financiële en logistieke steun van de Turkse overheid, waarna het gigantische complex uitgroeide tot een architectonisch baken in de Albanese hoofdstad.
Het ontwerp is sterk geïnspireerd op de beroemde Blauwe Moskee in Istanbul, met een imposante centrale koepel van dertig meter hoog en vier minaretten die maar liefst vijftig meter de lucht in steken. Het complex beslaat een oppervlakte van ruim 10.000 vierkante meter en biedt plaats aan meer dan 5.000 gelovigen tegelijk, wat het ruimschoots de grootste moskee in de regio maakt. Naast de grote gebedszaal herbergt het complex een bibliotheek, een tentoonstellingsruimte, een conferentiezaal en een museum gewijd aan de historische interreligieuze harmonie in Albanië. Tot slot vormt de moskee samen met de nabijgelegen katholieke Sint-Pauluskathedraal en de orthodoxe kathedraal van de Verrijzenis van Christus een opvallende driehoek van religieuze bouwwerken in het hart van de stad — een visueel symbool voor de beroemde verdraagzaamheid tussen de verschillende geloofsgemeenschappen in het land.
Overnachten deden we in Hotel Villa Verde.
