Met een tussenstop in Wenen landden we na twee korte vluchten in Podgorica, de hoofdstad van Montenegro, die door velen als de lelijkste hoofdstad van Europa wordt beschouwd. Daar valt wat voor te zeggen, en de reden hiervoor wordt duidelijker na een kort overzicht van de afgelopen drie eeuwen.
In de ijzig koude winter van 1711 klom een kleine groep mannen over de steile rotsen van de Lovćen-berg. In hun midden droeg bisschop-prins Danilo I een brief die net was aangekomen uit het verre Sint-Petersburg. Tsaar Peter de Grote vroeg de Montenegrijnen om in opstand te komen tegen het oppermachtige Ottomaanse Rijk. In ruil daarvoor beloofde de tsaar de bescherming van de machtige Russische tweekoppige adelaar. Voor de bergbewoners, ingesloten door islamitische heersers, voelde het alsof God zelf hen een reddingslijn toewierp. Het was het begin van een eeuwenlange, stormachtige romance waarin Montenegro zowel beschermeling als gijzelaar werd van het Russische keizerrijk.
Al snel werd het miniatuurstaatje afhankelijk van het goud en de munitie die uit Sint-Petersburg naar het klooster van Cetinje stroomden. De Montenegrijnen gingen zo diep op in hun verering van het orthodoxe “Moeder Rusland” dat zich in 1766 een van de opmerkelijkste verhalen uit de Balkan-geschiedenis afspeelde.
Een mysterieuze vreemdeling genaamd Šćepan Mali (“Stefan de Kleine”) verscheen in de bergen. Hij beweerde niemand minder te zijn dan de vermoorde Russische tsaar Peter III. Zonder enig aarzelen kroonden de Montenegrijnen de avonturier tot hun absolute heerser. Zelfs toen Sint-Petersburg woedend gezanten stuurde om te onthullen dat de man een bedrieger was, bleef het volk hem trouw — puur omdat de gedachte aan een Russische tsaar op hun troon hun trots voedde.
Tegen het einde van de 19e eeuw wist koning Nikola I deze band tot een kunstvorm te verheffen. Hij noemde zichzelf de “schoonvader van Europa” door twee van zijn dochters uit te huwelijken aan Russische groothertogen. Tijdens het beroemde Congres van Berlijn in 1878 verzilverde hij de diplomatieke druk van de tsaar: Montenegro werd eindelijk erkend als een onafhankelijk koninkrijk.
De twintigste eeuw bracht de val van de tsaren, maar de spirituele band met Moskou bleef onverminderd sterk. Na de Tweede Wereldoorlog werd Montenegro een deelrepubliek van het socialistische Joegoslavië onder leiding van de charismatische Tito. Maar toen Tito in 1948 het aandurfde om openlijk te breken met Jozef Stalin, kwamen de Montenegrijnen voor een duivels dilemma te staan.
Voor duizenden Montenegrijnen was hun loyaliteit aan Moskou dieper geworteld dan hun trouw aan Tito. Zij weigerden de Sovjet-Unie af te vallen. De reactie van het regime was genadeloos: wie pro-Russisch bleef, werd afgevoerd naar een barre gevangenisrots in de Adriatische Zee. Waar de liefde voor Rusland ooit bescherming bood, werd zij nu een enkeltje naar de hel.
Toen Montenegro in 2006 zijn onafhankelijkheid herwon, leek het oude sprookje te herleven. Ditmaal kwamen de Russen niet met tsaristische legers of communistische idealen, maar met koffers vol geld. Oligarchen kochten historische villa’s aan de Baai van Kotor, investeerden in gigantische aluminiumfabrieken en overspoelden de kust met miljoenen toeristen. Rusland leek de macht over het land opnieuw gekocht te hebben.
Maar achter de schermen voltrok zich een koerswijziging. De Montenegrijnse leiders beseften hoe gevaarlijk een te grote afhankelijkheid van Moskou was en richtten hun blik op het Westen. De spanning bereikte in 2016 een dramatisch kookpunt. Vlak voor de parlementsverkiezingen verijdelde de Montenegrijnse geheimdienst een staatsgreep. Het complot, voorbereid door agenten van de Russische militaire inlichtingendienst (GRU, nu FSB), had als doel de premier te liquideren en een pro-Russische regering te installeren om de toetreding tot de NAVO te verijdelen.
Het complot mislukte. In 2017 trad Montenegro officieel toe tot de NAVO, en enkele jaren later sloot het land zich aan bij de westerse sancties tegen Rusland. Daarmee viel het doek voor een driehonderd jaar oud epos: de kleine bergstaat schudde de mantel van Moeder Rusland definitief van zich af om zijn eigen koers in Europa te varen.
Montenegro probeert dus nog maar pas tien jaar hun eigen koers te varen, waardoor het land op vele vlakken ‘op achterstand’ staat met de landen die al langer verlost zijn van de verstikkende Russische invloed. Dit werd meteen duidelijk toen we een wandelingetje maakten in de buurt van het hotel. Onafgewerkte straten, losliggende elektriciteitskabels, versleten, verroeste wagens, … en zoals later tijdens de reis zou blijken ook een groot gebrek aan infrastructuur en openbare toiletten … Er is nog veel werk aan de winkel in Montenegro om massatoerisme, dat er ongetwijfeld zit aan te komen, op een deftige manier aan te kunnen.
Het Plein van de Onafhankelijkheid, op enkele tientallen meters van het hotel, was, ondanks het feit dat het zaterdagnamiddag was, zo goed als uitgestorven, op enkele rokende volwassenen en een aantal kinderen die zich steendood leken te vervelen. Ook deze plek speelde een belangrijke rol in de Montenegrijnse geschiedenis.
Aan het einde van de negentiende eeuw liet koning Nikola I een gloednieuwe wijk bouwen ten noorden van de rivier de Ribnica. Het plein dat daar ontstond, werd de trots van zijn ‘Nieuwe Stad’. Maar die modernisering kwam niet uit het niets. Vrijwel elke kassei en elk koninklijk decreet werd mede mogelijk gemaakt door een gestage stroom goudstaven uit Sint-Petersburg.
Het plein fungeerde als het forum waar de Montenegrijnse trots en de Russische bescherming elkaar ontmoetten. Wanneer keizerlijke afgezanten en orthodoxe geestelijken uit het Russische Rijk de stad bezochten, stroomde het volk hier samen. In de schaduw van de tweekoppige Russische adelaar werd geklonken op de eeuwige broederschap tussen het kleine koninkrijk en het machtige tsarenrijk.
De Tweede Wereldoorlog liet Podgorica in puin achter. Uit de as verrees een betonstad in de sobere stijl van het socialistisch realisme, en de stad kreeg een nieuwe naam: Titograd. In de eerste hoogtijdagen van het naoorlogse communisme leek het plein bij vlagen op een miniatuurversie van het Rode Plein in Moskou. Massale parades trokken over het beton, begeleid door rode vlaggen en gigantische portretten van Jozef Stalin.
Tot de historische breuk van 1948 insloeg als een blikseminslag. Toen de Joegoslavische leider Tito openlijk brak met Stalin, veranderde het plein van een podium van Sovjet-verering in een plek van wantrouwen. De geheime dienst hield bijeenkomsten scherp in de gaten. Burgers die hun trouw aan Moskou niet wilden opgeven, verdwenen van de een op de andere dag uit de straten rond het plein — op weg naar de strafkampen.
Na het uiteenvallen van Joegoslavië en de herovering van de onafhankelijkheid in 2006, leek de geschiedenis zich te herhalen. Russische miljardairs en politici streken neer in de straten rondom het plein. Met de aankoop van vastgoed en strategische belangen probeerde Moskou opnieuw grip te krijgen op het hart van de Montenegrijnse politiek.
Het absolute kookpunt werd bereikt in de nacht van de parlementsverkiezingen in oktober 2016 toen het reeds eerder vermelde complot plaatsvond. Russische geheime agenten van de GRU hadden in het geheim een staatsgreep voorbereid. Het plan was bizar maar doordacht: agenten zouden vermomd als politiemensen de menigte op het plein opjutten, stormlopen op het nabijgelegen parlementsgebouw en de pro-westerse premier uitschakelen. Zo moest de op handen zijnde toetreding tot de NAVO op de valreep worden geblokkeerd.
De Montenegrijnse veiligheidsdiensten verijdelden het complot op het laatste nippertje. Om deze overwinning op de buitenlandse inmenging te bezegelen, kreeg de plek kort daarna zijn huidige naam: het Plein van de Onafhankelijkheid.
Wandelend over de Moskoubrug, een voetgangersbrug die cadeau gedaan werd door het bestuur van Moskou, hadden we zicht op de 140 meter lange Millenniumbrug. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw was Podgorica druk bezig om haar sobere, socialistische verleden van zich af te schudden en zichzelf opnieuw uit te vinden als een moderne Europese stad. Om deze nieuwe fase krachtig in te luiden, ontstond het plan voor een opvallend en futuristisch bouwwerk over de rivier de Morača. De Montenegrijnse ingenieur Mladen Ulićević ontwierp een spectaculaire brug van 57 meter hoog. De stalen kabels die vanaf deze imposante pijler naar het wegdek lopen, waaieren uit als de snaren van een gigantische harp, wat het bouwwerk al snel de bijnaam “de harp van de stad” opleverde. De feestelijke opening vond plaats op 13 juli 2005, precies op de nationale feestdag van Montenegro, waarbij het zeven miljoen euro kostende project direct werd gedoopt tot het officiële boegbeeld van de vernieuwde hoofdstad.
De Kathedraal van de Verrijzenis van Christus symboliseert de wedergeboorte van het orthodoxe geloof na decennia van communistisch atheïsme onder het regime van Tito. Na het uiteenvallen van Joegoslavië ontstond de wens voor een spiritueel centrum. Op 9 augustus 1993 legden drie invloedrijke orthodoxe patriarchen de eerste symbolische steen van het gebouw. Door de Joegoslavische oorlogen en zware economische tijden lag de bouw in de jaren 90 echter jarenlang stil. Pas na de eeuwwisseling versnelden de werkzaamheden, waarbij ambachtslieden uit heel Oost-Europa meewerkten aan de marmeren vloeren, mozaïeken en fresco’s.
Aan de buitenzijde symboliseren ruwe stenen aan de basis, die naar boven toe gladder worden, de spirituele overgang van aarde naar hemel. De zwaarste van de zeventien klokken werd gegoten in Rusland en is met 11 ton de grootste van de hele Balkan. Exact twintig jaar na de start, op 7 oktober 2013, werd de kathedraal feestelijk ingewijd in het bijzijn van vele internationale kerkleiders. De mozaïeken en fresco’s binnenin zijn spectaculair en waren misschien wel de meest indrukwekkende van de hele reis, mede omdat ze zo recent en daarom ook zo kleurrijk zijn.
Verder wandelend hadden we een perfect zicht op de dualiteit van Podgorica: in de verte moderne flat- en kantoorgebouwen, in onze directe buurt een bont allegaartje van Russische betonblokken, onafgewerkte straten en loshangende kabels. Een stad in verandering, zoals sommigen het zo mooi formuleren.
Overnachten deden we in Hotel Kerber.
