De kerk van Sant’Andrea al Quirinale, gelegen op de Quirinaalheuvel recht tegenover het presidentieel paleis in Rome, geldt als een van de absolute meesterwerken van de Romeinse hoogbarok. Dit architectonische juweel werd ontworpen door Gian Lorenzo Bernini en gebouwd tussen 1658 en 1670. Bernini, die destijds op het toppunt van zijn roem was, beschouwde deze kerk zelf als zijn meest geslaagde architectonische werk; op latere leeftijd zat hij naar verluidt urenlang in de kerk om simpelweg te genieten van zijn eigen creatie.
De geschiedenis van de kerk hangt nauw samen met de jezuïetenorde. In de zestiende eeuw vestigden de jezuïeten hier hun noviciaat (opleidingsinstituut). Halverwege de zeventiende eeuw was de oude, bestaande middeleeuwse kapel op deze plek te klein geworden. In 1658 gaf kardinaal Camillo Pamphili, een vermogende neef van de voormalige paus Innocentius X, Bernini de opdracht om een nieuwe, monumentale kerk te bouwen. Omdat de pauselijke buren in het Quirinaalpaleis eisten dat de kerk het uitzicht vanuit hun tuinen niet zou blokkeren, was Bernini beperkt in de hoogte. Bovendien had het bouwterrein een ongunstige, brede maar ondiepe vorm langs de straat. Bernini loste deze uitdagingen op door te breken met de traditionele Latijnse kruisvorm en te kiezen voor een radicaal en vernieuwend dwarsovaal grondplan.
Wie de kerk nadert vanaf de Via del Quirinale, ziet direct hoe Bernini de beperkte ruimte theatraal naar zijn hand heeft gezet. De bezienswaardigheden beginnen al bij de gevel en het voorplein. Twee gebogen, concave muurarmen wijken terug van de straat om de bezoeker als het ware te omarmen—een dynamisch effect dat Bernini later in het groot herhaalde bij de colonnade van het Sint-Pietersplein. Een elegante, halfronde trap leidt naar een eveneens halfronde portico die gedragen wordt door twee monumentale Korinthische zuilen. Boven op deze portico prijkt het reusachtige, indrukwekkende familiewapen van de financier, kardinaal Pamphilj.
Bij het betreden van het interieur wordt de geniale ruimte-architectuur van de barok pas echt tastbaar. De hoofdas van de ovaal loopt niet in de lengte, maar in de breedte, waardoor de bezoeker bij binnenkomst direct oog in oog staat met het hoofdaltaar aan de overzijde. De muren zijn bekleed met kostbaar, dieproze Siciliaans marmer dat de ruimte een warme, sacrale gloed geeft. De opzet van de kerk is puur theater: Bernini regisseerde de ruimte om het verhaal van de marteldood en de hemelvaart van de heilige Andreas (Sant’Andrea) visueel te vertellen.
Het middelpunt van deze architectonische vertelling is de altaarnis, die door Bernini is vormgegeven als een verlicht toneelpodium. Het altaarstuk, een dramatisch schilderij van de Franse schilder Guillaume Courtois (Il Borgognone), toont de Marteldood van de Heilige Andreas, die aan een kruis wordt genageld. Daarboven, op de gebogen kroonlijst van de nis, doorbreekt een spectaculair witmarmeren beeld van de heilige—gemaakt door Bernini’s leerling Antonio Raggi—de architectonische kaders. Andreas lijkt letterlijk op te stijgen uit de aardse ruimte, zijn blik omhooggericht naar de koepel.
De koepel zelf symboliseert de hemel en is het absolute artistieke hoogtepunt van het interieur. De ovaalvormige koepel is rijkelijk versierd met gouden cassetten en prachtig stucwerk van engelen, cherubijntjes en vissers (de metgezellen van Andreas), die op de raamlijsten leunen en toekijken hoe de ziel van de heilige de hemel binnentreedt. Bernini liet rondom de basis van de koepel lantaarnramen plaatsen die verborgen zijn achter de kroonlijst, waardoor er een constante stroom van dramatisch, natuurlijk licht op de gouden decoraties valt.
Rondom de centrale ovaal liggen acht zijkapellen die met elkaar verbonden zijn. In de eerste kapel aan de rechterzijde hangen drie schilderijen van Giovanni Battista Gaulli, beter bekend als Baciccio, die scènes uit het leven van de jezuïetenheilige Franciscus Xaverius tonen. In de derde kapel aan de linkerzijde bevindt zich het graf en de gedenkplaats van de heilige Stanislaus Kostka, een jonge Poolse jezuïetennovice die in het aangrenzende klooster overleed; de twaalf schilderijen in deze kapel die zijn leven vertellen zijn van de hand van de beroemde trompe-l’oeil-meester Andrea Pozzo. De Sant’Andrea al Quirinale overstijgt daarmee haar functie als gebouw; het is een totaalkunstwerk (bel composto) waarin architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst samensmelten tot één grootse, barokke illusie.
Travel the world 