Vooraleer we in Mystras arriveerden maakten we een korte stop in het nabijgelegen Sparta, een illustere naam in de Griekse geschiedenis.
Reeds in de Myceense periode was Sparta een belangrijk cultuurcentrum. Dat blijkt uit de Ilias van Homerus en wordt bevestigd door archeologische vondsten. Maar het historische Sparta, waarvan het beeld tot onze collectieve verbeelding spreekt, ontstond in de 10e eeuw v.Chr.. Toen besloten vier Dorische dorpen zich samen te voegen tot één grote stad. Daarbij verdrongen zij de oorspronkelijke bewoners van de vlakte naar de buitenranden en degradeerden hen tot perioiken, tweederangsburgers, die als naakte slaven werden ingezet.
Op die manier ontstond een voor Griekenland vrij unieke situatie, omdat de stad Sparta, die géén echte akropolis of stadsmuren bezat, open en bloot in een vruchtbare landbouwstreek lag. Bijgevolg moesten de inwoners zich steeds paraat houden voor mogelijke vijandelijke invallen en opstanden van de oorspronkelijke bewoners, die ver in de meerderheid waren. Dit gegeven heeft in grote mate bijgedragen aan de vorming van het unieke “Spartaanse” karakter. Grieken keken met gemengde gevoelens neer op de Spartaanse staatsstructuur: enerzijds afkeurend en misprijzend, anderzijds met nostalgie en respect voor de Spartaanse “zuiverheid” en authenticiteit.
In de 8e eeuw v.Chr. kende Sparta, net als de andere stadstaten van Griekenland, een bevolkingsexplosie, die echter geen golf van kolonisatie veroorzaakte, maar die opgevangen werd door de systematische verovering van andere gebieden in de Peloponnesos zelf. Als gevolg van veroveringscampagnes maakte Sparta zich van de 8e tot de 5e eeuw v.Chr. achtereenvolgens meester van Laconië, daarna van Messenië en vervolgens van het grootste deel van de Peloponnesos.
Aan het einde van de 6e eeuw v.Chr. was er een werkelijke Peloponnesische confederatie ontstaan, die van Sparta de machtigste militaire staat in Griekenland maakte. Fundamentele tegenstellingen tussen Sparta en het expanderende Athene leidden uiteindelijk tot de uitputtende Peloponnesische Oorlog. Aan het einde van deze oorlog in 405 v.Chr. was Sparta niet alleen ter land, maar ook ter zee de belangrijkste macht van Griekenland geworden. Uit overmoed en om de Ionische steden te bevrijden werd zelfs nog kortstondig campagne gevoerd tegen Perzië in Klein-Azië.
De reputatie die Sparta vandaag nog heeft hebben ze te danken aan de Tweede Perzische Oorlog. In de zesde eeuw had het Perzische rijk zich meester gemaakt van heel Klein-Azië. In 500 v.Chr. kwamen de Ionische Grieken in opstand om hun onafhankelijkheid te herwinnen en hun economische belangen in Egypte en de gebieden rond de Zwarte Zee veilig te stellen. De stad Milete plaatste zich aan het hoofd van de Ionische Opstand en andere steden sloten zich aan. De Ioniërs vroegen hulp in het moederland. Sparta wees de vraag af, maar Athene besloot ze ter zijde te staan en zich op te werpen als voorvechter van Hellas. Aanvankelijk waren de Ioniërs succesvol totdat de Perzische oorlogsmachine op gang kwam. Drie jaar later waren de kansen gekeerd. De Atheners hadden de hoop opgegeven en waren naar huis teruggekeerd. Milete werd platgebrand en de nog levende inwoners gedeporteerd.
In de Eerste Perzische Oorlog (490 v.Chr.) vielen de Perzen Griekenland binnen. De Perzische vorst eiste vergelding voor de Atheense hulp aan de Ionische Opstand, maar dat was niet meer dan een excuus. In die periode was het Perzische Rijk volop in expansie: in 546 werd Lydië veroverd, in 525 Egypte en in 513 Thracië. Toen het Perzische leger niet ver meer van Athene was, weigerden de Spartanen om meteen troepen te zenden. In de Slag bij Marathon stonden de Atheense en Perzische legers tegenover elkaar. De Atheners versloegen het veel grotere leger van de Perzen. In Sparta waren ze intussen tot inkeer gekomen. Hun troepen kwamen een dag te laat aan, toen de beslissing al gevallen was.
In de Tweede Perzische Oorlog (480-479 v.Chr.) rukten de Perzen opnieuw op tegen Griekenland. Sparta en Athene riepen op tot eenheid en bundelden alle Helleense krachten. Het was de Griekse strategie om de Perzische vloot te verslaan en ondertussen aan het Perzische landleger de toegang tot het grondgebied te beletten. In de oudheid was de pas van Thermopylae de enige toegang tot Midden-Griekenland. De pas was op veel plaatsen zo nauw dat slechts weinig soldaten naast elkaar konden lopen. Daar stelde de Spartaanse koning Leonidas zich met een leger van 7.000 man op voor de Slag bij Thermopylae. De Achaemenidische koning Xerxes I slaagde er met zijn Medische troepen en zijn keurkorps van ‘onsterfelijken’ niet in om door te breken. Door het verraad van de Griek Ephialtes vonden de Perzen een sluipweg over de bergen. De positie van de Grieken was nu niet langer houdbaar. Leonidas moest snel een beslissing nemen, want een veilige aftocht was nog mogelijk. Hij zond de bondgenoten weg en bleef zelf in de stelling met 300 lijfwachten, 1.000 perioiken en 700 soldaten uit Thespiae. De Spartaanse moraal eiste dat men verkoos om een heldendood te sterven op het veld van eer. Het legertje werd tot op de laatste man gedood door de Perzen. Dit is de geschiedenis ingegaan als de roemrijkste daad van de Spartanen. Leonidas en zijn 300 Spartanen werden overladen met roem; de perioiken en Thespianen werden vergeten. Ondertussen probeerde de Griekse vloot de zee-engte tussen het vasteland en het eiland Euboea te versperren. Toen de zeeslag onbeslist eindigde, was de noordelijke verdedigingslinie volledig ingestort en konden de Perzen zonder enig verzet naar Attica opmarcheren. Men moest Athene opgeven en de bevolking evacueren. Op de landengte van Korinthe probeerde het Griekse leger te redden wat er te redden viel. Een wal dwars over de landengte was de laatste verdedigingslinie te land. De vloten troffen elkaar een tweede keer in de Straat van Salamis. Nu wonnen de Grieken. De Spartaanse admiraal Eurybiades had het opperbevel over de Griekse vloot, maar was zo verstandig om de meer ervaren Atheense admiraal Themistocles zijn gang te laten gaan. Xerxes keerde met een deel van zijn troepen naar huis terug, het gros van zijn leger trok zich uit Athene terug en bleef in de omgeving. Toen het Perzisch leger het volgende jaar terugkeerde naar Athene, moest de stad weer ontruimd worden. De Spartaanse koning Pausanias I plaatste zich aan het hoofd van het Helleense landleger en marcheerde in 479 v.Chr. op naar Plataeae. Daar kwamen de legers tegenover elkaar te staan voor de Slag bij Plataeae. Het Griekse leger van 30.000 man bestond onder andere uit 5.000 Spartanen, 5.000 Korinthiërs en 8.000 Atheners en hield stand tegen het grotere Perzische leger. De Perzen werden verslagen en trokken naar huis. Sparta en Athene deelden in het succes.
Koning Leonidas wordt in het moderne Sparta nog steeds herdacht met een standbeeld. Dit is zowat het enige dat nog herinnert aan het antieke Sparta. Er zijn amper restanten te vinden van de oude beschaving.
Na de Slag bij Leuktra in 371 v.Chr., waarbij de helft van de Spartanen omkwam, verloor Sparta Messenië en was Thebe de nieuwe belangrijkste macht in Griekenland. Uiteindelijk bracht de Macedonische koning Philipus de door onderlinge oorlog uitgeputte Griekse stadstaten onder zijn gezag. In de hellenistische periode takelden zowel de morele betekenis als de reële macht van Sparta verder af, en na de Romeinse machtsovername degradeerde het tot een provinciestadje en ten slotte zelfs tot een dorp.
De Spartaanse opvoeding
Vanaf de leeftijd van zeven jaar werden alle jongens weggehaald bij hun ouders en verplicht om in staatsinternaten school te volgen. Een klas jongens werd boua ‘kudde’ genoemd. Uit elke klas werd een dominante jongen gekozen als leider. De directeur van de school heette ‘herder’. Hij had de autoriteit om de jongens te trainen en om ze met harde hand discipline bij te brengen. Hij werd bijgestaan door twee assistenten die met zwepen de gehoorzaamheid erin drilden. Soms werd een willekeurige jongen zomaar in elkaar geslagen om te zien hoe sterk hij was.
Het onderwijs bestond vooral uit fysieke training: gymnastiek, hardlopen, verspringen, worstelen, speer- en discuswerpen. Ook werden ze getraind om pijn, honger, dorst, kou en slaapgebrek te verdragen. De kinderen liepen blootsvoets en droegen zomer en winter hetzelfde schouderdoek waaronder ze verder naakt waren. Volgens Plutarchus werden studenten wel ingewijd in het lezen en schrijven, maar “niet meer dan nodig”. Veel gelezen werd er niet in Sparta: boeken en geschreven wetten bestonden vrijwel niet. Kinderen leerden op school militaire gedichten, krijgsliederen en het citeren van Homeros. Retoriek leren bij een leraar was echter een strafbaar feit. Het was ook niet toegelaten om zaken toe te voegen aan het opgelegde curriculum; nieuwe technieken introduceren bij het worstelen of in de krijgskunst was streng verboden. Er werden opzettelijk kleine porties uitgedeeld bij de maaltijden om het bestelen van boeren en slaven aan te moedigen.
De krypteia was een bijzonder soort van geheime operaties. De Spartaanse jongelingen ouder dan zestien jaar werden ’s nachts op afgelegen plaatsen aan hun lot overgelaten. Voorzien van een dolk en weinig levensmiddelen trokken ze in kleine groepjes door het land, sliepen op de grond en leden ontberingen. Tijdens deze overlevingsproef werden er talloze onschuldigen neergestoken. Daarmee wilden de jonge Spartanen bewijzen dat ze geen schrik hadden om te doden en geschikt waren voor het leger.
Eén van de meest interessante bezienswaardigheden op het schiereiland de Peloponnesos is zonder twijfel de historische stad Mystras. Mystras is tegenwoordig een verlaten stad, vijf kilometer ten noordwesten van Sparta. Er was een periode in de middeleeuwen dat hier maar liefst 40.000 mensen woonden. Deze voormalige hoofdstad van de Morea, dit is de oude benaming van Peloponnesos, is het belangrijkste en meest representatieve voorbeeld van een Byzantijnse stad uit de 13e tot en met de 15e eeuw. Deze ‘spookstad’ is tegen de hellingen van een steile berg gebouwd, je kunt de stad vanaf boven of vanaf beneden betreden. Wanneer je een bezoek aan Mystras brengt moet je zeker goede schoenen dragen, want het stadje ligt op de hellingen van een berg en een wandeling door de smalle geplaveide straatjes, bergpaadjes en steegjes van het stadje is niet zo eenvoudig.
Om de stad te begrijpen moeten we terug in de tijd, naar het jaar 1249. Na de vierde kruistocht en de aanvallen op het Byzantium, werd ook de Peloponnesos door de Franken bezet. De Fransman Willem de 2e Villehardouin werd als baas van Morea aangesteld en bouwde op de top van een berg die Mystras of Mizithras heette op 620 meter hoogte een kasteel. Mizithras is in het Grieks iemand die zachte Grieks kaas maakt, waarschijnlijk was er toen een kaasboer op de berg en aan hem heeft uiteindelijk de stad ook haar naam te danken. Willem de Villehardouin woonde hier tien jaar lang als vorst, ondertussen gebeurde er heel veel in Constantinopel waar de Byzantijnen Constantinopel heroverden op de Franken. Toen de Byzantijnse keizer Michail Paleologos Willem de Villehardouin gevangen nam, gaf hij de kastelen van Mystras, de Mani en Monemvasia aan de Byzantijnse keizer om zichzelf vrij te kopen.
Vanaf 1262 werd Mystras de vestigingsplaats van de Byzantijnse generaal die hier telkens gedurende een jaar verbleef totdat de volgende generaal er weer kwam. De stad kende enorme bloei, steeds meer mensen vestigden zich hier. Het waren vooral mensen uit Sparta die hiernaartoe kwamen en tegen de hellingen van de bergen huizen gingen bouwen. De reden dat ze hier kwamen was het zoeken naar veilige plekken om te leven, het waren sowieso roerige tijden. De muren van de stad werden steeds verplaatst en het inwonersaantal werd steeds hoger. De stad bleef maar groeien en vanaf 1308 werden vaste generaals aangesteld. Op religieus gebied werd Mystras het belangrijkste centrum en later zelfs de hoofdstad van de Peloponnesos. In 1348 werd het Despotaat Morea gesticht met als hoofdstad Mystras. Het Despotaat was een zelfstandig Byzantijns vorstendom waar een despoot regeerde en de absolute machthebber was. De despoot werd door het Byzantium aangewezen en was niet door het volk gekozen.
Ongeveer twee eeuwen lang kende Mystras een enorme welvaart. Mooie gebouwen, prachtige torens en schitterende kerken werden gebouwd en de stad kende een hoog artistiek en intellectueel aanzien. De kerken waren rijkelijk beschilderd met prachtige fresco’s en de stad was bekend om de bibliotheken en de roem van zijn schrijvers. Hier werden de toekomstige vorsten opgeleid die later hoge ambten in Constantinopel zouden krijgen. Hier werd Konstantinos Paleologos ook geboren, de laatste keizer van het Byzantium en het is ook Mystras waar hij tot keizer gekroond werd. In 1460 werd Mystras aangevallen en bezet door de Ottomanen, deze gebeurtenis werd overal in Europa gelijkwaardig gezien als de val van Constantinopel in 1453. Van 1460 tot 1540 en onder Ottomaanse heerschappij, wordt de stad een van de belangrijkste centra van de productie en handel van zijde in de oostelijke Middellandse zee. Vanaf 1667 tot en met 1715 komt Mystras in handen van de Venetianen, daarna wordt het heroverd door de Ottomanen en in 1770 wordt het helemaal verwoest door Albanese moslims waarna het bijna volledig verlaten wordt.
Mystras staat op de werelderfgoedlijst van Unesco en dat is niet voor niets. Op het terrein zijn prachtige gebouwen te zien, sommigen van deze zijn helaas erg vervallen.
Belangrijkste bezienswaardigheden:
Akropolis en het kasteel
Op de top van de berg bevindt zich de Akropolis of beter gezegd, het kasteel dat oorspronkelijk door de Franken is gebouwd. Het kasteel is omringd door dubbele muren die versterkt zijn met vierkante of cilindrische torens. Het panoramische uitzicht vanaf hierboven is indrukwekkend. Niet voor niets is het kasteel hierboven gebouwd want het uitzicht over de vlakte van Sparta is adembenemend.
Despotenpaleis
Hier woonden de despoten en hun families waarvan de gebouwen in verschillende periodes zijn gebouwd. De belangrijkste gebouwen zijn die van de eerste despoot Emanuel Kantakouzinos. Deze werden in het begin van de 2e helft van de 14e eeuw gebouwd. Die van de Paleologos-dynastie zijn in het begin van de 15e eeuw gebouwd. In de huizen die rondom de paleizen zijn, leefden waarschijnlijk leden van de aristocratie van Mystras.
Kerk van Agios Dimitrios
De kerk van Agios Dimitrios is waarschijnlijk de oudste kerk van Mystras en werd door de metropoliet Evgenios rond 1270 gebouwd. De kerk werd in de eeuwen die volgden steeds weer uitgebreid met nieuwe toevoegingen en gebouwen. Rondom de kerk is een muur gebouwd en in de binnenplaats bevond zich de verblijfplaats van de Metropoliet, tegenwoordig is hier het museum van Mystras gehuisvest.
Agia Sofia
De Agia Sofia kerk staat nabij de paleizen en werd door de despoot Emanuel Kantakouzinos in de 14e eeuw gebouwd. Initialen van Kantakouzinos zijn o.a. op de pilaren van de kerk te zien en in het altaar gedeelte is een prachtige muurschildering van de “Almachtige op de troon” te zien.
Agioi Theodori
Deze kerk werd door de monniken Daniel en Pachomios iets voor 1296 gebouwd. Het is een achthoekige kerk met aan de vier hoeken vier kapelletjes.
Pantanassa
Pantanassa is het laatste belangrijke gebouw dat tijdens de Byzantijnse periode is gebouwd en is tegenwoordig een nonnenklooster. Het is het belangrijkste kerkgebouw van het gelijknamige klooster dat in 1428 gesticht is door Ioannis Frangopoulos. Hier bevindt zich ook het graf van Theodora, de vrouw van keizer Konstantinos Paleologos.
Travel the world 